Technische tabellen

Tabellen op deze pagina maken complexe en gedetailleerde informatie uit de Abhidhamma toegankelijker. Twee andere documenten leveren ondersteunende informatie, namelijk het Boeddhistisch Woordenboek (wbk) en Toelichting op de Abhidhamma (in voorbereiding).

Inhoudsopgave

Algemene informatie

Tabel I

Toelichting op Tabel I

Wat nog komt

Bewustzijn met de daarmee gepaard gaande formaties

Vier klassen van bewustzijn

De 14 functies van bewustzijn

Woordgebruik: functie en staat van bewustzijn

Tabel II

Tabel III

Toelichting op Tabel III

Wat nog komt

Uitleg

Aankondiging

Aan deze pagina worden t.z.t. meer tabellen toegevoegd die gedetailleerde informatie uit de Abhidhamma bevatten. Om de tabellen nader toe te kunnen lichten, komt er een speciaal ondersteunend document Toelichting op de Abhidhamma. Hoewel er nog veel informatie ontbreekt, kun je op dit moment alvast een flink aantal afzonderlijke aspecten via de hyperlinks bestuderen. Maar om het geheel goed te verwoorden, is een speciaal document waarin meer tekst een uitleg komt, noodzakelijk. Dat document zal ik stapsgewijs maken.

Algemene informatie

Aanduiding van de citta's

De 89 soorten van bewustzijn oftewel typen van bewustzijn (citta's) worden als nummers tussen haakjes aangeduid. Een aanduiding zoals bijvoorbeeld (34-38) duidt op de citta's 34 t/m 38.

Afkortingen op deze pagina

Tips

Tabel I -- Groep van bewustzijn (vi˝˝ana kkhandha)

Bewustzijn kan, vanuit het karmisch of morele standpunt gezien, geclassificeerd worden in 89 soorten.

Sfeer

Karmisch heilzaam
(kusala)

Karmisch onheilzaam
(akusala)

Karmisch onbepalend
(avyakata)

A (1) Vreugdevol (somanassa); met kennis; onvoorbereid (asankharika citta).
(2) Vreugdevol; kennis; voorbereid (sasankharika citta).
(3) Vreugdevol; zonder kennis; onvoorbereid.
(4) Vreugdevol; zonder kennis; voorbereid.
(5) Neutraal (upekkha vedana); met kennis; onvoorbereid.
(6) Neutraal; met kennis; voorbereid.
(7) Neutraal; zonder kennis; onvoorbereid.
(8) Neutraal; zonder kennis; voorbereid. (Imp.)

Geworteld in hebzucht (lobha)

(22) Vreugdevol (somanassa); met verkeerd inzicht; onvoorbereid.
(23) Vreugdevol; met verkeerd inzicht; voorbereid.
(24) Vreugdevol; zonder verkeerd inzicht; onvoorbereid.
(25) Vreugdevol; zonder verkeerd inzicht; voorbereid.
(26) Neutraal (upekkha vedana); met verkeerd inzicht; onvoorbereid.
(27) Neutraal; met verkeerd inzicht; voorbereid.
(28) Neutraal; zonder verkeerd inzicht; onvoorbereid.
(29) Neutraal; zonder verkeerd inzicht; voorbereid.

Geworteld in haat (dosa)

(30) Smart (domanassa); boos; onvoorbereid.
(31) Smart; boos; voorbereid.

Geworteld in begoocheling (moha)

(32) Neutraal (upekkha vedana) en sceptisch.
(33) Neutraal en rusteloos. (Imp.)

a) kamma-gevolg
(vipaka)

Gevolg van heilzaam kamma (met begeerde objecten)

1) Zonder wortel-oorzaak

(34-38) Oogb.; oorb.; neusb.; tongb.; lichaamsbewustzijn (aangenaam).
(39) Geesteselement (mano dhatu). (Ont.)
(40) Geestesbewustzijn element (mano vi˝˝ana dhatu) gep. met vreugde (somanassa). (Ond.; Reg.)
(41) Geestesbewustzijn element (mano vi˝˝ana dhatu) gep. met neutraal gevoel (upekkha vedana). (Ond.; Reg.; W.; O.; D.)

2) Met wortel-oorzaak

(42-49) = (1-8) (Reg.; W.; O.; D.)

Gevolg van onheilzaam kamma (met niet-begeerde objecten)

Uitsluitend zonder wortel-oorzaak

(50-54) Oogb.; oorb.; neusb.; tongb.; lichaamsbewustzijn (onaangenaam).
(55) Geesteselement (mano dhatu). (Ont.)
(56) Geestesbewustzijn element (mano vi˝˝ana dhatu). (Ond.; Reg.; W.; O.; D.)

b) onafhankelijke functies
(kiriya)

1) Zonder wortel-oorzaak

(70) Geesteselement (mano dhatu) via vijfvoudige zintuigpoort (pa˝ca dvaravajjana). (As.)
(71) Geestesbewustzijn element (mano vi˝˝ana dhatu) gep. met neutraal gevoel (upekkha vedana). Via vijfvoudige zintuigpoort (pa˝ca dvaravajjana). (Bep.) Via geestespoort (mano dvaravajjana). (As.; Ond.)
(72) Geestesbewustzijn element (mano vi˝˝ana dhatu) gep. met vreugde (somanassa). (Imp.)

2) Met wortel-oorzaak

(73-80) = (1-8) (Imp.)

(72-89) zijn alleen in de Arahat.

B (9)   1e jhana.
(10) 2e jhana.
(11) 3e jhana.
(12) 4e jhana.
(13) 5e jhana. (Imp.)
  (57)
(58)
(59)
(60)
(61)
(57-61) = (9-13)
(W.; O.; D.)
(81)
(82)
(83)
(84)
(85)
(81-85) = (9-13)
(Imp.)
C (14) Oneindige ruimte.
(15) Oneindig bewustzijn.
(16) Niets-heid.
(17) Noch waarnemen noch niet-waarnemen. (Imp.)
  (62)
(63)
(64)
(65)
(62-65) = (14-17)
(W.; O.; D.)
(86)
(87)
(88)
(89)
(86-89) = (14-17)
(Imp.)
D (18) Pad (-moment) van het in de Stroom Treden.
(19) Pad (-moment) van Eenmaal Terugkeren.
(20) Pad (-moment) van Niet meer Terugkeren.
(21) Pad (-moment) van Arahatschap. (Imp.)
  (66) Vrucht (-moment) van het in de Stroom Treden.
(67) Vrucht (-moment) van Eenmaal Terugkeren.
(68) Vrucht (-moment) van Niet meer Terugkeren.
(69) Vrucht (-moment) van Arahatschap. (Imp.)
 
  Totaal 21 soorten Totaal 12 soorten Totaal 36 soorten Totaal 20 soorten

Toelichting op Tabel I

Wat nog komt

In Tabel I moeten nog meer links naar diverse aspecten worden gemaakt.

Bewustzijn met de daarmee gepaard gaande formaties

De bedoeling van Tabel I is, om de 89 soorten (of typen/klassen) van bewustzijn die in de Abhidhamma worden genoemd, te classificeren en daarbij aan te geven welke mentale formaties (sankhara's) daarmee gepaard gaan.

Omdat een bepaald soort van gevoel (gevoel behoort tot de groep van sankhara's) samengaat met elke soort van bewustzijn, levert gevoel een belangrijke waarde wanneer we spreken in termen van welk soort van bewustzijn geclassificeerd wordt. Daarom zijn in Tabel I alle 89 soorten van bewustzijn (citta's) geclassificeerd a.d.h.v. het gevoel dat daarmee samengaat. Voor een analyse van gevoel, zie vedana in het wbk.

Vier klassen van bewustzijn

In het perspectief van de aard, is bewustzijn in vier klassen (of typen) onderverdeeld: 1. heilzaam; 2. onheilzaam; 3. gevolg en 4. functioneel. De citta's van 1 en 2 zijn kamma-gevolg producerend. De citta's van 3 ervaren het gevolg van kamma (de voor- en nadelen van heilzaam en onheilzaam bewustzijn). De citta's van 4 zijn puur functioneel. De citta's van 3 en 4 zijn onbepalend. Raadpleeg voorlopig de links.

Sferen

In de linkerkolom van Tabel I zijn letters geplaatst die voor de betreffende rijen in de tabel naar de volgende sferen verwijzen: A = Zintuiglijke sfeer (kamavacara); B = Fijnstoffelijke sfeer (rupavacara); C = Onstoffelijke sfeer (arupavacara); D = Bovenwereldse sfeer (lokuttara). Op deze manier kan worden nagegaan welke soorten van bewustzijn met welke sferen corresponderen. Hoe vaker een bepaald type bewustzijn voorkomt, hoe groter de kans is dat wedergeboorte overeenkomstig die sfeer plaatsvindt.

De 14 functies van bewustzijn

De afkortingen in deze kleur zijn de afkortingen voor de 14 functies van bewustzijn. In de tabel(len) en/of tussen andere tekst, is aan elke afkorting van een functie een link aangebracht zodat onderstaande lijst direct kan worden geraadpleegd. Vervolgens kan vanuit deze lijst middels een link meer informatie over de functie worden opgevraagd in het wbk. Zie ook vi˝˝ana kicca.

Woordgebruik: functie en staat van bewustzijn

In de literatuur in het algemeen worden de functies en toestanden van bewustzijn vaak door elkaar gehaald. De functie en de staat (of de toestand) van een bepaald type bewustzijn zijn echter twee verschillende definities. Zo verwijst patisandhi naar een functie van een type bewustzijn, terwijl patisandhi citta duidelijk naar de staat van een type bewustzijn verwijst. In het TA wordt dan ook duidelijk onderscheid gemaakt tussen deze twee aspecten en wordt er een consequente verwijzing aangehouden. Zo wordt met patisandhi naar de functie verwezen; met patisandhi citta wordt naar de staat van het type bewustzijn verwezen. Bij elke beschreven functie in het wbk wordt naar de overeenkomstige staat van het desbetreffende bewustzijn verwezen zodat meer informatie makkelijk kan worden ingewonnen.

Overige classificaties:

Tabel II -- Groep van mentale formaties (sankhara kkhandha)

Tot deze groep behoren 50 mentale formaties: 11 algemene psychologische elementen, 25 verheven kwaliteiten, en 14 karmisch onheilzame kwaliteiten.

11 Algemene formaties[1]

a) 5 primaire formaties (in elk bewustzijn)

Mentale indruk (phassa).
Wil (cetana).
Vitaliteit (jivita).
Concentratie (samadhi).
Alertheid (manasikara).

b) 6 secundaire formaties (niet in elk bewustzijn)

Gedachteconceptie (vitakka).
Redenerend denken (vicara).
Besluitvaardigheid (adhimokkha).
Energie (viriya).
Vreugdevolle interesse (piti).
Intentie (chanda).

25 Verheven formaties

a) 19 primaire formaties (in elk heilzaam en het daarmee corresponderende neutrale bewustzijn)

Geloof/zelfvertrouwen (saddha).
Indachtigheid (sati).
Morele schaamte (hiri).
Moreel ontzag (ottappa).
Gelijkmoedigheid (tatra majjhattata).
'Zonder-hebzucht' (alobha).
'Zonder-haat' (adosa).
Kalmte van de mentale groep (kaya passaddhi).
Kalmte van de geest (citta passaddhi).
Vlotheid van de mentale groep (kaya lahuta).
Vlotheid van de geest (citta lahuta).
Flexibiliteit van de mentale groep (kaya muduta).
Flexibiliteit van de geest (citta muduta).
Aanpassingsvermogen van de mentale groep (kaya kamma˝˝atta).
Aanpassingsvermogen van de geest (citta kamma˝˝atta).
Vaardigheid van de mentale groep (kaya pagu˝˝ata).
Vaardigheid van de geest (citta pagu˝˝ata).
Oprechtheid van de mentale groep (kaya ujukata).
Oprechtheid van de geest (citta ujukata).

b) 6 secundaire formaties (niet in elk heilzaam bewustzijn)

3 onthoudingen[2]
Onthouding van de 3 verkeerde lichamelijke handelingen.
Onthouding van de 4 verkeerde vormen van spreken.
Onthouding van de verkeerde wijze van levensonderhoud.

2 onbegrensde staten:
Mededogen (karuna).
Sympathische vreugde (mudita).

'Zonder-begoocheling' (amoha = pa˝˝a, wijsheid).

14 Onheilzame formaties

a) 4 primaire formaties (in elk onheilzaam bewustzijn)

Begoocheling (moha).
Gebrek aan morele schaamte (ahirika).
Gebrek aan moreel ontzag (anottappa).
Rusteloosheid (uddhacca).

b) 10 secundaire formaties (niet in elk onheilzaam bewustzijn)

4 hatelijke:
Haat (dosa).
Afgunst (issa).
Gierigheid (macchariya).
Zorgelijkheid (kukkucca).

en verder:
Hebzucht (lobha).
Speculatieve opvattingen (ditthi).
Verwaandheid (mana).
Luiheid (thina).
Traagheid (middha).
Twijfel (vicikiccha).

Tabel III -- Combinatie van Tabel I en II

Bewustzijn in combinatie met de kamma-formaties.

Karmisch heilzaam

(1) en (2) 11 Algemene + 25 Verheven is 36.
(3) en (4) bovengenoemde 36 - Wijsheid is 35.
(5) en (6) bovengenoemde 36 - Interesse is 35.
(7) en (8) bovengenoemde 36 - Interesse - Wijsheid is 34.
(9) bovengenoemde 36 - 3 Onthoudingen is 33.
(10) de vorige 33 - Gedachteconceptie is 32.
(11) de vorige 32 - Redenerend denken is 31.
(12) de vorige 31 - Interesse is 30.
(13) de vorige 30 - 2 Onbegrensde staten is 28.
(14) t/m (17) de vorige 28 formaties.
(18) t/m (21) = (9) t/m (13) maar - 2 Verheven staten + 3 Onthoudingen.

Karmisch onheilzaam

De hebzuchtige

(22) 11 Algemene + 4 Primair onheilzame + Hebzucht + Speculatieve opvattingen is 17.
(23) = (22) + Luiheid (niet constant) en Traagheid (niet constant) is 19.
(24) = (22) - Speculatieve opvattingen + Verwaandheid (niet constant) is 17.
(25) = (23) - Speculatieve opvattingen + Verwaandheid (niet constant) is 19.
(26) = (22) - Interesse is 16.
(27) = (23) - Interesse is 18.
(28) = (24) - Interesse is 16.
(29) = (25) - Interesse is 18.

De hatelijke

(30) = (22) - Interesse - Hebzucht - Speculatieve opvattingen + de 4 Hatelijke is 18.
(31) = vorige + Luiheid (niet constant) + Traagheid (niet constant) is 20.

De begoochelende

(32) in 8 Algemene (Interesse, Besluitvaardigheid en Intentie niet meegeteld) + 4 Primaire onheilzame + Twijfel is 13.
(33) = vorige, maar Besluitvaardigheid in de plaats van Twijfel is 13.

Karmisch neutraal

a) Kamma resulterend

(34) t/m (38) en (50) t/m (54) 5 Primair Algemene (Concentratie zwak).
(39) en (55) en (41) en (56) = vorige 5 + Gedachteconceptie + Redenerend denken + Besluitvaardigheid is 8 (Concentratie zwak).
(40) in 9 Algemene (Energie en Intentie niet meegeteld; Concentratie zwak).
(42) t/m (49) = (1) t/m (8), maar - 2 Onbegrensde staten - 3 Onthoudingen.
(57) t/m (69) = (9) t/m (21).

b) Karmisch onafhankelijke functies

(70) = (39).
(71) in 9 Algemene (Interesse en Intentie niet meegeteld) is 9 (Concentratie zwak).
(72) in 10 Algemene (Intentie niet meegeteld) is 10.
(73) t/m (80) = (1) t/m (8) - 3 Onthoudingen.
(81) t/m (89) = (9) t/m (17).

Toelichting op Tabel III

Wat nog komt

Pali namen worden toegevoegd zodat zonder twijfel duidelijk is welke factoren er bedoeld worden. Verder moet de tabel nog helemaal worden nagekeken en worden er eindnoten toegevoegd voor meer uitleg.

Uitleg

Om deze tabel goed te begrijpen is een uitleg wellicht gewenst. Ten eerste is het de bedoeling om aan te geven welke soorten van bewustzijn (tabel I) in welke formaties (of mentale factoren, tabel II) voorkomen. De soorten van bewustzijn worden vet en tussen haakjes aangegeven, bijvoorbeeld (11). Lees voor het isgelijkteken (=) 'is gelijk aan'. Wanneer een minteken (-) wordt weergegeven, moet(en) de formatie('s) die daarop volgen in mindering worden gebracht en bij een plusteken (+) worden opgeteld.

Voorbeeld 1: (1) en (2) in 11 Algemene + 25 Verheven is 36 formaties. Dit betekent dat de soorten bewustzijn nummer 1 en nummer 2 in de 11 algemene formaties voorkomen en ook in de 25 verheven formaties. De twee soorten van bewustzijn (nr. 1 en nr. 2) komen dus voor in 36 formaties (mentale factoren).

Voorbeeld 2: (27) = nr. (23) - Interesse is 18. Soort bewustzijn nr. 27 is gelijk aan nr. 23 maar dan Interesse er afgeteld.

Voorbeeld 3: (39) en (55) en (41) en (56) = vorige 5 + Gedachteconceptie + Redenerend denken + Besluitvaardigheid is 8 (Concentratie zwak). De nummers 39, 55, 41 en 56 zijn gelijk aan de vorige 5 formaties (van de vorige regel in de tabel) plus nog 3 formaties. Dit maakt samen 8 formaties waarin deze soorten van bewustzijn voorkomen.

Eindnoten

[1] De morele kwaliteit van deze 11 formaties hangt af van of zij samengaan met een karmisch heilzame, onheilzame, of een neutrale staat van bewustzijn.

[2] De 3 onthoudingen en de 2 onbegrensde staten, zowel als afgunst, gierigheid, zorgelijkheid, verwaandheid, luiheid en traagheid, worden 'niet constant' (aniyata) genoemd, omdat zij alleen bij een bepaalde gelegenheid samengaan met de staat van bewustzijn in kwestie, en dan ook nog ÚÚn per moment.

RegID: Hlp008
Bijgewerkt op: 20 juli 2005
Auteur: Peter van Loosbroek - Ananda
Locatie: www.sleuteltotinzicht.nl
Copyright: Zie voor gebruik van deze tekst www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm
Overige informatie: Geen