Inhoudsopgave
Bewustzijn met de daarmee gepaard gaande formaties
Woordgebruik: functie en staat van bewustzijn
Aan deze pagina worden t.z.t. meer tabellen toegevoegd die gedetailleerde informatie uit de Abhidhamma bevatten. Om de tabellen nader toe te kunnen lichten, komt er een speciaal ondersteunend document Toelichting op de Abhidhamma. Hoewel er nog veel informatie ontbreekt, kun je op dit moment alvast een flink aantal afzonderlijke aspecten via de hyperlinks bestuderen. Maar om het geheel goed te verwoorden, is een speciaal document waarin meer tekst een uitleg komt, noodzakelijk. Dat document zal ik stapsgewijs maken.
De 89 soorten van bewustzijn oftewel typen van bewustzijn (citta's) worden als nummers tussen haakjes aangeduid. Een aanduiding zoals bijvoorbeeld (34-38) duidt op de citta's 34 t/m 38.
Tips
Tabel I -- Groep van bewustzijn (viññana kkhandha) |
||||
|
Bewustzijn kan, vanuit het karmisch of morele standpunt gezien, geclassificeerd worden in 89 soorten. |
||||
|
Sfeer |
Karmisch heilzaam |
Karmisch onheilzaam |
Karmisch onbepalend |
|
| A |
(1) Vreugdevol (somanassa); met kennis; onvoorbereid (asankharika citta). (2) Vreugdevol; kennis; voorbereid (sasankharika citta). (3) Vreugdevol; zonder kennis; onvoorbereid. (4) Vreugdevol; zonder kennis; voorbereid. (5) Neutraal (upekkha vedana); met kennis; onvoorbereid. (6) Neutraal; met kennis; voorbereid. (7) Neutraal; zonder kennis; onvoorbereid. (8) Neutraal; zonder kennis; voorbereid. (Imp.) |
Geworteld in hebzucht (lobha) (22) Vreugdevol (somanassa); met verkeerd inzicht; onvoorbereid. Geworteld in haat (dosa) (30) Smart (domanassa); boos; onvoorbereid. Geworteld in begoocheling (moha) (32) Neutraal (upekkha vedana) en sceptisch. |
a) kamma-gevolg Gevolg van heilzaam kamma (met begeerde objecten) 1) Zonder wortel-oorzaak (34-38) Oogb.; oorb.; neusb.; tongb.; lichaamsbewustzijn (aangenaam). 2) Met wortel-oorzaak (42-49) = (1-8) (Reg.; W.; O.; D.) Gevolg van onheilzaam kamma (met niet-begeerde objecten) Uitsluitend zonder wortel-oorzaak (50-54) Oogb.; oorb.; neusb.; tongb.; lichaamsbewustzijn (onaangenaam). |
b) onafhankelijke functies 1) Zonder wortel-oorzaak (70) Geesteselement (mano dhatu) via vijfvoudige zintuigpoort (pañca dvaravajjana). (As.) 2) Met wortel-oorzaak (73-80) = (1-8) (Imp.) (72-89) zijn alleen in de Arahat. |
| B |
(9) 1e jhana. (10) 2e jhana. (11) 3e jhana. (12) 4e jhana. (13) 5e jhana. (Imp.) |
(57) (58) (59) (60) (61) (57-61) = (9-13) (W.; O.; D.) |
(81) (82) (83) (84) (85) (81-85) = (9-13) (Imp.) |
|
| C |
(14) Oneindige ruimte. (15) Oneindig bewustzijn. (16) Niets-heid. (17) Noch waarnemen noch niet-waarnemen. (Imp.) |
(62) (63) (64) (65) (62-65) = (14-17) (W.; O.; D.) |
(86) (87) (88) (89) (86-89) = (14-17) (Imp.) |
|
| D | (18) Pad (-moment) van het in de Stroom Treden. (19) Pad (-moment) van Eenmaal Terugkeren. (20) Pad (-moment) van Niet meer Terugkeren. (21) Pad (-moment) van Arahatschap. (Imp.) |
(66) Vrucht (-moment) van het in de Stroom Treden. (67) Vrucht (-moment) van Eenmaal Terugkeren. (68) Vrucht (-moment) van Niet meer Terugkeren. (69) Vrucht (-moment) van Arahatschap. (Imp.) |
||
| Totaal 21 soorten | Totaal 12 soorten | Totaal 36 soorten | Totaal 20 soorten | |
In Tabel I moeten nog meer links naar diverse aspecten worden gemaakt.
De bedoeling van Tabel I is, om de 89 soorten (of typen/klassen) van bewustzijn die in de Abhidhamma worden genoemd, te classificeren en daarbij aan te geven welke mentale formaties (sankhara's) daarmee gepaard gaan.
Omdat een bepaald soort van gevoel (gevoel behoort tot de groep van sankhara's) samengaat met elke soort van bewustzijn, levert gevoel een belangrijke waarde wanneer we spreken in termen van welk soort van bewustzijn geclassificeerd wordt. Daarom zijn in Tabel I alle 89 soorten van bewustzijn (citta's) geclassificeerd a.d.h.v. het gevoel dat daarmee samengaat. Voor een analyse van gevoel, zie vedana in het wbk.
In het perspectief van de aard, is bewustzijn in vier klassen (of typen) onderverdeeld: 1. heilzaam; 2. onheilzaam; 3. gevolg en 4. functioneel. De citta's van 1 en 2 zijn kamma-gevolg producerend. De citta's van 3 ervaren het gevolg van kamma (de voor- en nadelen van heilzaam en onheilzaam bewustzijn). De citta's van 4 zijn puur functioneel. De citta's van 3 en 4 zijn onbepalend. Raadpleeg voorlopig de links.
In de linkerkolom van Tabel I zijn letters geplaatst die voor de betreffende rijen in de tabel naar de volgende sferen verwijzen: A = Zintuiglijke sfeer (kamavacara); B = Fijnstoffelijke sfeer (rupavacara); C = Onstoffelijke sfeer (arupavacara); D = Bovenwereldse sfeer (lokuttara). Op deze manier kan worden nagegaan welke soorten van bewustzijn met welke sferen corresponderen. Hoe vaker een bepaald type bewustzijn voorkomt, hoe groter de kans is dat wedergeboorte overeenkomstig die sfeer plaatsvindt.
De afkortingen in deze kleur zijn de afkortingen voor de 14 functies van bewustzijn. In de tabel(len) en/of tussen andere tekst, is aan elke afkorting van een functie een link aangebracht zodat onderstaande lijst direct kan worden geraadpleegd. Vervolgens kan vanuit deze lijst middels een link meer informatie over de functie worden opgevraagd in het wbk. Zie ook viññana kicca.
In de literatuur in het algemeen worden de functies en toestanden van bewustzijn vaak door elkaar gehaald. De functie en de staat (of de toestand) van een bepaald type bewustzijn zijn echter twee verschillende definities. Zo verwijst patisandhi naar een functie van een type bewustzijn, terwijl patisandhi citta duidelijk naar de staat van een type bewustzijn verwijst. In het TA wordt dan ook duidelijk onderscheid gemaakt tussen deze twee aspecten en wordt er een consequente verwijzing aangehouden. Zo wordt met patisandhi naar de functie verwezen; met patisandhi citta wordt naar de staat van het type bewustzijn verwezen. Bij elke beschreven functie in het wbk wordt naar de overeenkomstige staat van het desbetreffende bewustzijn verwezen zodat meer informatie makkelijk kan worden ingewonnen.
Overige classificaties:
Tabel II -- Groep van mentale formaties (sankhara kkhandha) |
| Tot deze groep behoren 50 mentale formaties: 11 algemene psychologische elementen, 25 verheven kwaliteiten, en 14 karmisch onheilzame kwaliteiten. |
|
11 Algemene formaties[1] a) 5 primaire formaties (in elk bewustzijn) Mentale indruk (phassa). b) 6 secundaire formaties (niet in elk bewustzijn) Gedachteconceptie (vitakka). 25 Verheven formaties a) 19 primaire formaties (in elk heilzaam en het daarmee corresponderende neutrale bewustzijn) Geloof/zelfvertrouwen (saddha). b) 6 secundaire formaties (niet in elk heilzaam bewustzijn) 3 onthoudingen[2] 2 onbegrensde staten: 'Zonder-begoocheling' (amoha = pañña, wijsheid). 14 Onheilzame formaties a) 4 primaire formaties (in elk onheilzaam bewustzijn) Begoocheling (moha). b) 10 secundaire formaties (niet in elk onheilzaam bewustzijn) 4 hatelijke: en verder: |
Tabel III -- Combinatie van Tabel I en II |
|
Bewustzijn in combinatie met de kamma-formaties. |
|
Karmisch heilzaam (1) en (2) 11 Algemene + 25 Verheven is 36. Karmisch onheilzaam De hebzuchtige (22) 11 Algemene + 4 Primair onheilzame + Hebzucht + Speculatieve opvattingen is 17. De hatelijke (30) = (22) - Interesse - Hebzucht - Speculatieve opvattingen + de 4 Hatelijke is 18. De begoochelende (32) in 8 Algemene (Interesse, Besluitvaardigheid en Intentie niet meegeteld) + 4 Primaire onheilzame + Twijfel is 13. Karmisch neutraal a) Kamma resulterend (34) t/m (38) en (50) t/m (54) 5 Primair Algemene (Concentratie zwak). b) Karmisch onafhankelijke functies (70) = (39). |
Pali namen worden toegevoegd zodat zonder twijfel duidelijk is welke factoren er bedoeld worden. Verder moet de tabel nog helemaal worden nagekeken en worden er eindnoten toegevoegd voor meer uitleg.
Om deze tabel goed te begrijpen is een uitleg wellicht gewenst. Ten eerste is het de bedoeling om aan te geven welke soorten van bewustzijn (tabel I) in welke formaties (of mentale factoren, tabel II) voorkomen. De soorten van bewustzijn worden vet en tussen haakjes aangegeven, bijvoorbeeld (11). Lees voor het isgelijkteken (=) 'is gelijk aan'. Wanneer een minteken (-) wordt weergegeven, moet(en) de formatie('s) die daarop volgen in mindering worden gebracht en bij een plusteken (+) worden opgeteld.
Voorbeeld 1: (1) en (2) in 11 Algemene + 25 Verheven is 36 formaties. Dit betekent dat de soorten bewustzijn nummer 1 en nummer 2 in de 11 algemene formaties voorkomen en ook in de 25 verheven formaties. De twee soorten van bewustzijn (nr. 1 en nr. 2) komen dus voor in 36 formaties (mentale factoren).
Voorbeeld 2: (27) = nr. (23) - Interesse is 18. Soort bewustzijn nr. 27 is gelijk aan nr. 23 maar dan Interesse er afgeteld.
Voorbeeld 3: (39) en (55) en (41) en (56) = vorige 5 + Gedachteconceptie + Redenerend denken + Besluitvaardigheid is 8 (Concentratie zwak). De nummers 39, 55, 41 en 56 zijn gelijk aan de vorige 5 formaties (van de vorige regel in de tabel) plus nog 3 formaties. Dit maakt samen 8 formaties waarin deze soorten van bewustzijn voorkomen.
Eindnoten
[1] De morele kwaliteit van deze 11 formaties hangt af van of zij samengaan met een karmisch heilzame, onheilzame, of een neutrale staat van bewustzijn.
[2] De 3 onthoudingen en de 2 onbegrensde staten, zowel als afgunst, gierigheid, zorgelijkheid, verwaandheid, luiheid en traagheid, worden 'niet constant' (aniyata) genoemd, omdat zij alleen bij een bepaalde gelegenheid samengaan met de staat van bewustzijn in kwestie, en dan ook nog één per moment.
| RegID: | Hlp008 |
| Bijgewerkt op: | 20 juli 2005 |
| Auteur: | Peter van Loosbroek - Ananda |
| Locatie: | www.sleuteltotinzicht.nl |
| Copyright: | Zie voor gebruik van deze tekst www.sleuteltotinzicht.nl/glb_copyright.htm |
| Overige informatie: | Geen |